Over de Auteurs: Ben van Nieuwaal

Inleiding

Met ingang van 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht. Met de invoering daarvan is een omvangrijke wetgevingsoperatie afgerond. Diverse voorheen afzonderlijke wetten en regelingen zijn met de Omgevingswet ondergebracht in één wet en vier AMvB’s.

Een wetgevingsoperatie van deze omvang brengt uiteraard veranderingen met zich mee ten opzichte van het voorheen geldende recht. Dat geldt ook voor het planschaderecht. Op dit terrein zijn duidelijke principiële verschillen zichtbaar tussen het oude en het nieuwe recht. In een aantal afzonderlijke bijdragen gaan we nader in op deze wijzigingen en de mogelijke gevolgen daarvan voor de praktijk.

In deze eerste bijdrage staan enkele belangrijke terminologische verschillen tussen het oude recht en de Omgevingswet centraal. Daarbij kijken we naar hoofdstuk 15 van de Omgevingswet, met als titel ‘Schade’. Ook besteden we aandacht aan de samenhang met afdeling 4.5 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb). Deze afdeling is eveneens per 1 januari 2024 in werking getreden.

In latere bijdragen gaan we in op verschillen ten aanzien van de peildatum, de planologische vergelijking en het schadebegrip. Ook komen de risicoaanvaarding, het normaal maatschappelijk risico en het overgangsrecht aan bod. Bij ieder van deze onderwerpen zal de rechtspraak waarschijnlijk nog een belangrijke rol spelen bij het beslechten van principiële geschilpunten. Bovendien blijft het oude recht op grond van het overgangsrecht nog geruime tijd van kracht. Deze combinatie zal de komende jaren ongetwijfeld voor veel dynamiek in de jurisprudentie zorgen.

Planschade

Een aansprekend voorbeeld van planschade onder het oude recht was de wijziging van een bestemmingsplan waardoor de omgeving van een woonhuis veranderde. Waar voorheen vrij uitzicht bestond op bijvoorbeeld landbouwgronden of een bos, kon door een wijziging een nieuwe woonwijk of woontoren verschijnen. Deze ontwikkeling kan voor een nabijgelegen eigenaar leiden tot een waardedaling van de woning. Dit noemen we indirecte schade.

Veranderde door een nieuw bestemmingsplan ook de bestemming van het perceel van de eigenaar zelf? En had dat een waardedrukkend effect? Dan spreken we van directe schade.

Onder de oude Wet Ruimtelijke Ordening (WRO) werd nog gesproken over een planschadevergoeding. Met de invoering van de Wet ruimtelijke ordening (Wro) in 2008 veranderde dit in een tegemoetkoming in schade. Deze wet is inmiddels als gevolg van de Omgevingswet vervallen. Het idee van een volledige schadevergoeding in de WRO liet de wetgever met de invoering van de Wro dus los.

De verwachting is dat onder de Omgevingswet nog minder snel een tegemoetkoming in schade wordt toegekend. Onder meer het gewijzigde peilmoment, de nieuwe planologische vergelijking en het normaal maatschappelijk risico spelen daarbij een rol. In latere bijdragen gaan we afzonderlijk op deze onderwerpen in.

Onder de oude WRO bestond het planschaderecht al in belangrijke mate uit rechtersrecht. Ook onder de Wro zette deze lijn zich voort. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de overzichtsuitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State van 28 september 2016 (ABRvS 28 september 2016, ECLI:NL:RVS:2016:2582). De Afdeling gaf daarin vanwege “de in de rechtspraktijk levende behoefte” een overzicht van haar rechtspraak op het gebied van planschade.

Naar verwachting blijft deze overzichtsuitspraak op onderdelen ook onder de Omgevingswet van belang. Daarnaast blijft de uitspraak relevant voor zaken die de komende jaren nog onder het oude recht vallen. Dit volgt uit het overgangsrecht van de Omgevingswet. Op dit overgangsrecht gaan we in een latere bijdrage nader in.

Omgevingswet en nadeelcompensatie

Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet is afscheid genomen van het ‘bestemmingsplan’. Daarvoor is het ‘omgevingsplan’ in de plaats gekomen. Ook introduceert de Omgevingswet het begrip ‘fysieke leefomgeving’. De wetgever heeft niet exact bepaald wat onder de fysieke leefomgeving valt. Artikel 1.2 van de Omgevingswet vermeldt wel wat daar in ieder geval onder valt. Denk bijvoorbeeld aan bouwwerken, infrastructuur, water, bodem, lucht en natuur.

Het omgevingsplan heeft een bredere reikwijdte dan het voormalige bestemmingsplan. Daardoor kunnen gemeenten onderwerpen regelen waarvoor voorheen in een bestemmingsplan op grond van de Wro geen plaats was. De wetgever geeft gemeenten bijvoorbeeld meer ruimte om per locatie maatwerk te leveren. Dit biedt meer flexibiliteit en afwegingsruimte. Gemeenten kunnen hierdoor bepaalde ruimtelijke ontwikkelingen mogelijk maken met een beoogde snellere besluitvorming.

Met name de bredere reikwijdte en flexibiliteit van het omgevingsplan hebben geleid tot wijzigingen in hoofdstuk 15 van de Omgevingswet. Deze wijzigingen raken wat voorheen het planschaderecht werd genoemd. Zo vallen nieuwe schadeveroorzakende besluiten onder de Omgevingswet. Voorbeelden zijn een regel uit het omgevingsplan, een maatwerkvoorschrift, een omgevingsvergunning of een projectbesluit (artikel 15.1 Omgevingswet).

Van planschade naar nadeelcompensatie

Vóór de Omgevingswet was het planschaderecht ondergebracht in afdeling 6.1 van de Wro. Daarnaast bestond een afzonderlijk stelsel voor nadeelcompensatie. Beide stelsels kenden de nodige overeenkomsten, maar ook duidelijke verschillen.

Het wetgevingsproces van de Omgevingswet begon al in 2010-2011. Uiteindelijk trad de wet op 1 januari 2024 in werking. Nagenoeg gelijktijdig liep het wetgevingsproces voor afdeling 4.5 Awb, de Wet nadeelcompensatie. De wetgever koos ervoor om afdeling 4.5 Awb tegelijkertijd met de Omgevingswet in werking te laten treden.

De gedachte hierachter was dat eerdere inwerkingtreding van afdeling 4.5 Awb mogelijk tot een toename en verruiming van aanspraken op nadeelcompensatie zou leiden. Artikel 15.1 lid 1 van de Omgevingswet bepaalt daarom expliciet dat de regeling van titel 4.5 Awb alleen geldt voor de schadeoorzaken uit de limitatieve opsomming van artikel 15.1 van de Omgevingswet. Hiermee heeft de wetgever de gevreesde toename en verruiming van aanspraken op nadeelcompensatie beperkt.

Met de inwerkingtreding van hoofdstuk 15 van de Omgevingswet is de term ‘planschade’ komen te vervallen. Daarvoor is de term ‘nadeelcompensatie’ in de plaats gekomen. Voorheen bestond dus een onderscheid tussen planschade en nadeelcompensatie. Binnen de Omgevingswet spreken we nu van nadeelcompensatie.

Afsluitende opmerkingen

In deze bijdrage hebben we stilgestaan bij het oude planschaderecht onder de WRO en Wro. Ook hebben we het onderscheid tussen directe en indirecte schade besproken. Tot slot kwam het nieuwe stelsel van de Omgevingswet en nadeelcompensatie aan bod.

In de volgende bijdrage gaan we in op de wijzigingen die de Omgevingswet teweegbrengt voor de peildatum en de planologische vergelijking.

Meer informatie

Heeft u vragen over de Omgevingswet en nadeelcompensatie of wilt u weten wat de nieuwe regels voor uw situatie betekenen? Neem dan contact op met ons kantoor. Wij helpen u graag verder.